Η αυξημένη χοληστερίνη (ή χοληστερόλη) είναι από τα πιο συχνά ευρήματα στις εξετάσεις αίματος. Συνήθως δεν προκαλεί κανένα σύμπτωμα, γι’ αυτό πολλοί τη μαθαίνουν τυχαία, σε έναν τσεκ-απ. Η καλή είδηση είναι ότι η διατροφή μπορεί να βοηθήσει, χωρίς στερήσεις και χωρίς να κόψεις όλα όσα σου αρέσουν.
Παρακάτω θα βρεις τι σημαίνουν οι τιμές, ποιες τροφές βοηθούν να πέσει η «κακή» χοληστερίνη (LDL), τι αξίζει να περιορίσεις, τι ισχύει για τα συμπληρώματα και πότε χρειάζεται γιατρός.
Με λίγα λόγια
- Αυτό που μετράει περισσότερο για την καρδιά είναι η LDL («κακή») χοληστερίνη.
- Βοηθά να αντικαταστήσεις τα κορεσμένα λιπαρά (βούτυρο, λιπαρά κρέατα, αλλαντικά) με ελαιόλαδο, ξηρούς καρπούς και ψάρι.
- Οι διαλυτές φυτικές ίνες (βρώμη, κριθάρι, όσπρια) και οι φυτικές στερόλες ρίχνουν λίγο ακόμα την LDL.
- Η διατροφή δεν αντικαθιστά τα φάρμακα. Αν ο γιατρός σου έχει δώσει αγωγή, συνεχίζεις κανονικά.
Τι είναι η χοληστερίνη και ποιες τιμές μετράνε
Η χοληστερίνη είναι μια ουσία που χρειάζεται ο οργανισμός, για παράδειγμα για τις ορμόνες και τα κύτταρα. Το μεγαλύτερο μέρος της το φτιάχνει μόνο του το σώμα. Στις εξετάσεις θα δεις συνήθως:
- LDL («κακή»): όταν είναι υψηλή για χρόνια, συμβάλλει στη δημιουργία πλάκας στις αρτηρίες. Είναι ο βασικός στόχος της θεραπείας.
- HDL («καλή»): μεταφέρει χοληστερίνη μακριά από τις αρτηρίες.
- Ολική χοληστερίνη: το σύνολο.
- Τριγλυκερίδια: άλλο είδος λιπιδίων, που επηρεάζεται πολύ από τη ζάχαρη και το αλκοόλ. Διάβασε περισσότερα στο άρθρο για τα τριγλυκερίδια.
Ποιες τιμές θεωρούνται φυσιολογικές;
Στα αποτελέσματα του εργαστηρίου θα δεις συνήθως ότι η ολική χοληστερίνη θεωρείται επιθυμητή κάτω από 200 mg/dL. Αυτό είναι ένα γενικό όριο για όλους.
Για την LDL, οι ευρωπαϊκές οδηγίες (ESC/EAS) βάζουν έναν προσωπικό στόχο, ανάλογα με τον καρδιαγγειακό κίνδυνο του καθενός. Όσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος, τόσο πιο χαμηλά πρέπει να πέσει η LDL:
- Αν ο κίνδυνός σου είναι χαμηλός: στόχος LDL κάτω από 116 mg/dL
- Αν είναι μέτριος: στόχος κάτω από 100 mg/dL
- Αν είναι υψηλός: στόχος κάτω από 70 mg/dL
- Αν είναι πολύ υψηλός (π.χ. μετά από έμφραγμα): στόχος κάτω από 55 mg/dL
Δηλαδή, το «κάτω από 70» δεν σημαίνει ότι έχεις υψηλό κίνδυνο. Είναι ο στόχος για όσους έχουν ήδη υψηλό κίνδυνο, ώστε να τον μειώσουν.
Σε ποια κατηγορία ανήκεις το κρίνει ο γιατρός σου, με βάση την ηλικία, την πίεση, το κάπνισμα, τον διαβήτη, το οικογενειακό ιστορικό και άλλα.
Χαμηλή HDL («καλή»): τι βοηθά
Στο γραφείο βλέπω πολύ συχνά ανθρώπους με χαμηλή HDL, που ανησυχούν και ψάχνουν μια τροφή να την «ανεβάσει». Η HDL όμως εξαρτάται πολύ από την κληρονομικότητα, και η διατροφή την επηρεάζει λίγο. Αυτό που βοηθά περισσότερο είναι ο τρόπος ζωής:
- Κίνηση: η αερόβια άσκηση, όπως το γρήγορο περπάτημα, μπορεί να ανεβάσει την HDL περίπου 3–6 mg/dL.
- Διακοπή καπνίσματος: βοηθά κι αυτή να ανέβει η HDL.
- Λιγότερα trans λιπαρά: τα trans λιπαρά ρίχνουν την HDL.
- Λιγότερη ζάχαρη και επεξεργασμένοι υδατάνθρακες: όταν είναι πολλά, επηρεάζουν άσχημα τα τριγλυκερίδια και την HDL.
Καλό είναι να ξέρεις ότι στις μελέτες, φάρμακα που ανέβασαν την HDL δεν μείωσαν τα εμφράγματα. Γι’ αυτό ο βασικός στόχος μένει η LDL. Η χαμηλή HDL είναι ένα σημάδι για να δεις συνολικά τον τρόπο ζωής σου.
Τροφές που βοηθούν να πέσει η χοληστερίνη
Ελαιόλαδο αντί για βούτυρο
Το πιο σημαντικό βήμα δεν είναι να «κόψεις το λίπος», αλλά να αλλάξεις το είδος του λίπους. Όταν το ελαιόλαδο παίρνει τη θέση του βουτύρου, της μαργαρίνης και των λιπαρών κρεάτων, η LDL πέφτει. Η μεσογειακή διατροφή, με ελαιόλαδο, λαχανικά, όσπρια και ψάρι, είναι το πρότυπο που προτείνουν οι οδηγίες.
Βρώμη, κριθάρι και όσπρια
Η βρώμη και το κριθάρι έχουν β-γλυκάνη, μια διαλυτή φυτική ίνα που «δεσμεύει» μέρος της χοληστερίνης στο έντερο. Σύμφωνα με την EFSA, 3 γρ. β-γλυκάνης την ημέρα βοηθούν να μειωθεί η χοληστερίνη. Διαλυτές ίνες έχουν και τα όσπρια (φακές, φασόλια, ρεβίθια), τα φρούτα και τα λαχανικά.
- Πρωινό: χυλός βρώμης ή γιαούρτι με νιφάδες βρώμης και φρούτο.
- Μεσημεριανό: όσπρια 2–3 φορές την εβδομάδα, ως κυρίως πιάτο.
- Ψωμί: ολικής άλεσης ή με κριθάρι, στη θέση του λευκού.
Ξηροί καρποί
Τα αμύγδαλα, τα καρύδια, τα φουντούκια και τα φιστίκια έχουν «καλά» λιπαρά. Μια χούφτα την ημέρα, ανάλατοι, είναι ένα εύκολο σνακ που βοηθά την καρδιά.
Ψάρι
Τα ψάρια, ιδίως τα λιπαρά (σαρδέλα, γαύρος, σκουμπρί, σολομός), είναι καλή επιλογή αντί για κόκκινο κρέας και αλλαντικά.
Φυτικές στερόλες
Οι φυτικές στερόλες μοιάζουν με τη χοληστερίνη και μειώνουν την απορρόφησή της. Υπάρχουν σε μικρή ποσότητα σε φυτικές τροφές, αλλά για να φτάσεις τα 2 γρ. την ημέρα, που μειώνουν την LDL περίπου 7–10%, χρειάζονται εμπλουτισμένα προϊόντα (π.χ. ειδικά γιαούρτια ή αλείμματα). Είναι για όσους θέλουν να ρίξουν τη χοληστερίνη τους, όχι για όλους. Μπορεί να μην ταιριάζουν σε εγκύους, θηλάζουσες και παιδιά κάτω των 5 ετών, και αν παίρνεις φάρμακο για τη χοληστερίνη, τα χρησιμοποιείς μόνο αν συμφωνεί ο γιατρός σου.
Τι να περιορίσεις
- Κορεσμένα λιπαρά: βούτυρο, λιπαρά κρέατα, αλλαντικά, πλήρη τυριά σε μεγάλες ποσότητες, κρέμα γάλακτος, φοινικέλαιο και λάδι καρύδας (σε πολλά έτοιμα γλυκά και μπισκότα). Οι οδηγίες προτείνουν να είναι κάτω από το 10% της ενέργειας της ημέρας, και ακόμα λιγότερο όταν η χοληστερίνη είναι υψηλή.
- Trans λιπαρά: βρίσκονται κυρίως στα υδρογονωμένα φυτικά λίπη. Στην ΕΕ υπάρχει πλέον όριο, αλλά αξίζει να ελέγχεις τις ετικέτες. Δες περισσότερα στο άρθρο για τα trans λιπαρά.
- Αλκοόλ: δεν βοηθά τη χοληστερίνη και ανεβάζει τα τριγλυκερίδια. Αν πίνεις, κράτα το λίγο.
- Καφές χωρίς φίλτρο: ο βραστός καφές που δεν περνά από χάρτινο φίλτρο έχει ουσίες που μπορεί να ανεβάσουν την LDL, ενώ ο καφές φίλτρου πολύ λιγότερο. Αν πίνεις πολλούς τέτοιους καφέδες την ημέρα, συζήτησέ το.
Το «κρυφό» φοινικέλαιο στα συσκευασμένα
Πολλοί προσέχουν το βούτυρο και το κρέας, αλλά δεν ξέρουν ότι και πολλά συσκευασμένα τρόφιμα ανεβάζουν τη χοληστερίνη. Μπισκότα, κρουασάν, κράκερ, γκοφρέτες, πραλίνες και έτοιμα κέικ έχουν συχνά φοινικέλαιο, που είναι πλούσιο σε κορεσμένα λιπαρά. Σε ανάλυση κλινικών μελετών, το φοινικέλαιο ανέβασε την LDL σε σύγκριση με φυτικά έλαια φτωχά σε κορεσμένα.
Κοίτα τη λίστα συστατικών. Αν γράφει φοινικέλαιο, φυτικά λιπαρά (φοίνικα), φοινικοπυρηνέλαιο ή λάδι καρύδας, προτίμησε κάτι άλλο ή κράτα το για περιστασιακά.
Και τα αυγά;
Για τους περισσότερους ανθρώπους, η χοληστερίνη του φαγητού επηρεάζει λιγότερο την LDL απ’ ό,τι τα κορεσμένα λιπαρά. Οι ευρωπαϊκές οδηγίες βάζουν τα αυγά στις τροφές «με μέτρο» και προτείνουν, όταν η χοληστερίνη είναι υψηλή, κάτω από 300 mg χοληστερίνης την ημέρα από το φαγητό. Στην πράξη, δεν χρειάζεται να τα κόψεις. Μετράει περισσότερο τι τα συνοδεύει: ένα αυγό με λαχανικά και ψωμί ολικής είναι άλλο από αυγά με μπέικον και λουκάνικο.
Συμπληρώματα: τι ισχύει
Κόκκινο ρύζι ζύμωσης (red yeast rice): περιέχει μονακολίνη Κ, μια ουσία ίδια με ένα φάρμακο για τη χοληστερίνη (λοβαστατίνη). Γι’ αυτό μπορεί να έχει και τις ίδιες παρενέργειες. Στην ΕΕ τα συμπληρώματα πρέπει να δίνουν λιγότερο από 3 mg μονακολινών την ημέρα και δεν πρέπει να τα παίρνουν έγκυες, θηλάζουσες, άτομα κάτω των 18 και πάνω των 70 ετών, ούτε όσοι παίρνουν ήδη φάρμακο για τη χοληστερίνη. Μην το ξεκινήσεις χωρίς να ρωτήσεις τον γιατρό σου.
Για άλλα συμπληρώματα, όπως η βερβερίνη, τα στοιχεία είναι πιο περιορισμένα. Κανένα συμπλήρωμα δεν αντικαθιστά τη διατροφή ή τα φάρμακα.
Πότε η διατροφή δεν φτάνει
Η διατροφή βοηθά, αλλά δεν κάνει θαύματα. Αν ο κίνδυνός σου είναι υψηλός, ή αν η χοληστερίνη είναι πολύ ψηλή από νεαρή ηλικία, συνήθως χρειάζεται και φάρμακο. Περίπου 1 στους 250 ανθρώπους έχει οικογενή υπερχοληστερολαιμία, μια κληρονομική πάθηση όπου η LDL είναι πολύ υψηλή από τη γέννηση. Αν έχεις πολύ υψηλή LDL ή συγγενείς με έμφραγμα σε νεαρή ηλικία, μίλησε με τον γιατρό σου. Για τα παιδιά, διάβασε το άρθρο διατροφή για χοληστερίνη σε παιδιά.
Τα φάρμακα και η διατροφή δουλεύουν μαζί. Ποτέ μη σταματήσεις φάρμακο επειδή άλλαξες διατροφή, χωρίς να το πεις στον γιατρό σου.
Πώς μπορώ να σε βοηθήσω
Δεν χρειάζεσαι αυστηρή δίαιτα. Κοιτάμε μαζί τις εξετάσεις σου και τι τρως σήμερα, και κάνουμε λίγες αλλαγές που ταιριάζουν στην καθημερινότητά σου και κρατάνε. Δες πώς δουλεύουμε στην κλινική διατροφή, στο γραφείο στη Θεσσαλονίκη ή με online συνεδρίες. Μπορείς να κλείσεις ραντεβού ή να καλέσεις στο 694 285 3962.
Συχνές ερωτήσεις
Ποιες τροφές ρίχνουν τη χοληστερίνη;
Βοηθούν το ελαιόλαδο στη θέση του βουτύρου, η βρώμη και το κριθάρι, τα όσπρια, οι ανάλατοι ξηροί καρποί, το ψάρι, τα φρούτα και τα λαχανικά. Τα προϊόντα με φυτικές στερόλες ρίχνουν την LDL περίπου 7–10%.
Τι να μην τρώω όταν έχω χοληστερίνη;
Περιόρισε τα κορεσμένα λιπαρά (βούτυρο, λιπαρά κρέατα, αλλαντικά, συσκευασμένα γλυκά και σνακ με φοινικέλαιο) και απόφυγε τα trans λιπαρά. Δεν χρειάζεται να κόψεις εντελώς καμία τροφή.
Πώς ανεβαίνει η καλή χοληστερίνη (HDL);
Κυρίως με κίνηση, διακοπή του καπνίσματος και λιγότερα trans λιπαρά και ζάχαρη. Δεν υπάρχει μία τροφή που την ανεβάζει. Ο βασικός στόχος για την καρδιά παραμένει η LDL.
Μπορώ να τρώω αυγά αν έχω χοληστερίνη;
Ναι, με μέτρο. Για τους περισσότερους, τα κορεσμένα λιπαρά επηρεάζουν περισσότερο την LDL από τη χοληστερίνη του αυγού. Πρόσεξε κυρίως με τι τα συνοδεύεις.
Σε πόσο καιρό πέφτει η χοληστερίνη με τη διατροφή;
Οι πρώτες αλλαγές φαίνονται συνήθως σε λίγες εβδομάδες. Για παράδειγμα, οι φυτικές στερόλες δείχνουν αποτέλεσμα σε 2–3 εβδομάδες. Ο γιατρός σου θα σου πει πότε να ξανακάνεις εξετάσεις.
Μπορώ να σταματήσω τα φάρμακα αν προσέχω τη διατροφή;
Όχι μόνος/η σου. Η διατροφή και τα φάρμακα δουλεύουν μαζί. Οποιαδήποτε αλλαγή στην αγωγή τη συζητάς με τον γιατρό σου.
Πηγές
- Mach F, et al. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias. Eur Heart J 2020;41:111–188. doi:10.1093/eurheartj/ehz455
- Visseren FLJ, et al. 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. Eur Heart J 2021;42:3227–3337. doi:10.1093/eurheartj/ehab484
- National Cholesterol Education Program (NHLBI). ATP III At-A-Glance: Quick Desk Reference (ταξινόμηση ολικής χοληστερίνης). NHLBI (αρχείο)
- EFSA. Scientific Opinion on oat beta-glucan and lowering blood cholesterol. EFSA Journal 2010;8(12):1885. efsa.europa.eu
- Κανονισμός (ΕΕ) 686/2014 για τους ισχυρισμούς υγείας των φυτικών στερολών. EUR-Lex
- Κανονισμός (ΕΚ) 608/2004 για την επισήμανση τροφίμων με φυτοστερόλες. EUR-Lex
- Κανονισμός (ΕΕ) 2019/649 για τα trans λιπαρά. EUR-Lex
- Κανονισμός (ΕΕ) 2022/860 για τις μονακολίνες από κόκκινο ρύζι ζύμωσης. EUR-Lex
- Weissglas-Volkov D, Pajukanta P. Genetic causes of high and low serum HDL-cholesterol. J Lipid Res 2010;51(8):2032–2057. doi:10.1194/jlr.R004739
- Sun Y, et al. Palm oil consumption increases LDL cholesterol compared with vegetable oils low in saturated fat in a meta-analysis of clinical trials. J Nutr 2015;145(7):1549–1558. PubMed
- Jee SH, et al. Coffee consumption and serum lipids: a meta-analysis of randomized controlled clinical trials. Am J Epidemiol 2001;153:353–362. PubMed
- Akioyamen LE, et al. Estimating the prevalence of heterozygous familial hypercholesterolaemia: a systematic review and meta-analysis. BMJ Open 2017;7:e016461. PMC
Τηλέφωνο
694 285 3962
apostoliadietitian@gmail.com
Διεύθυνση
Βασιλέως Ηρακλείου 47, Θεσσαλονίκη