Το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου (ΣΕΕ ή IBS) είναι από τους πιο συχνούς λόγους που κάποιος ψάχνει βοήθεια για την κοιλιά του. Πόνος, φούσκωμα, αέρια, διάρροια ή δυσκοιλιότητα που πάνε κι έρχονται, και η αίσθηση ότι «κάτι με πειράζει» χωρίς να ξέρεις τι. Συχνά λέγεται και «σπαστική κολίτιδα», αν και δεν είναι φλεγμονή του εντέρου.
Το ΣΕΕ δεν είναι επικίνδυνο, αλλά μπορεί να επηρεάσει πολύ την καθημερινότητα. Η διατροφή είναι ένα από τα πιο χρήσιμα εργαλεία για να μειωθούν τα συμπτώματα. Παρακάτω θα βρεις τι είναι, τι βοηθά πρώτα, τι είναι η δίαιτα χαμηλή σε FODMAP και πότε να μιλήσεις με γιατρό.
Με λίγα λόγια
- Το ΣΕΕ είναι μια χρόνια διαταραχή στην επικοινωνία εντέρου και εγκεφάλου. Δεν προκαλεί βλάβη στο έντερο, αλλά τα συμπτώματα είναι πραγματικά.
- Τη διάγνωση τη βάζει ο γιατρός, αφού αποκλείσει άλλες παθήσεις.
- Πρώτα βοηθούν οι βασικές αλλαγές: τακτικά γεύματα, κίνηση και, για πολλούς, διαλυτές φυτικές ίνες όπως το ψύλλιο.
- Αν δεν φτάνουν, η δίαιτα χαμηλή σε FODMAP βοηθά αρκετούς ανθρώπους. Γίνεται σε 3 βήματα, για λίγο, και καλύτερα με διαιτολόγο.
Τι είναι το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου
Το ΣΕΕ είναι μια χρόνια κατάσταση που επηρεάζει τον τρόπο που λειτουργεί το έντερο. Οι εξετάσεις συνήθως δείχνουν ένα «υγιές» έντερο, αλλά τα συμπτώματα είναι πραγματικά και μπορεί να είναι έντονα. Τα πιο συχνά είναι:
- πόνος ή κράμπες στην κοιλιά, που συχνά σχετίζονται με την κένωση
- φούσκωμα και αέρια
- διάρροια, δυσκοιλιότητα ή εναλλαγή τους
- βλέννη στα κόπρανα ή αίσθηση ότι δεν άδειασες εντελώς
Ανάλογα με το τι κυριαρχεί, ο γιατρός μιλά για ΣΕΕ με δυσκοιλιότητα, με διάρροια ή μικτού τύπου. Τα συμπτώματα συχνά πάνε κι έρχονται, με καλές και κακές περιόδους.
Τι προκαλεί το ΣΕΕ
Δεν υπάρχει μία αιτία. Σήμερα το ΣΕΕ θεωρείται διαταραχή στην επικοινωνία ανάμεσα στο έντερο και τον εγκέφαλο. Στην πράξη, συχνά συνυπάρχουν:
- Πιο ευαίσθητο έντερο: το έντερο «νιώθει» πιο έντονα το φούσκωμα και την κίνηση, και κάτι που για άλλους είναι φυσιολογικό, για σένα γίνεται πόνος.
- Αλλαγές στην κινητικότητα του εντέρου: πιο γρήγορη ή πιο αργή διέλευση της τροφής.
- Μια γαστρεντερίτιδα: σε κάποιους ανθρώπους το ΣΕΕ ξεκινά μετά από μια λοίμωξη του εντέρου.
- Αλλαγές στα μικρόβια του εντέρου.
- Στρες και άγχος: δεν «φταίνε» για το ΣΕΕ, αλλά συχνά κάνουν τα συμπτώματα χειρότερα.
Το φαγητό δεν προκαλεί το ΣΕΕ. Κάποιες τροφές όμως μπορεί να πυροδοτούν τα συμπτώματα, και εκεί βοηθά η διατροφή.
Πώς γίνεται η διάγνωση
Δεν υπάρχει μία εξέταση που να δείχνει ΣΕΕ. Ο γιατρός, συνήθως γαστρεντερολόγος, βάζει τη διάγνωση με βάση τα συμπτώματα και το ιστορικό σου, αφού αποκλείσει άλλες παθήσεις, όπως η κοιλιοκάκη και οι φλεγμονώδεις νόσοι του εντέρου.
Χρησιμοποιεί τα κριτήρια της Ρώμης IV: πόνος στην κοιλιά κατά μέσο όρο τουλάχιστον μία μέρα την εβδομάδα τους τελευταίους 3 μήνες, που συνδέεται με τουλάχιστον δύο από τα παρακάτω:
- σχετίζεται με την κένωση
- συνοδεύεται από αλλαγή στη συχνότητα των κενώσεων
- συνοδεύεται από αλλαγή στη μορφή των κοπράνων
Τα συμπτώματα πρέπει να έχουν ξεκινήσει τουλάχιστον 6 μήνες πριν τη διάγνωση.
Πότε να πας στον γιατρό χωρίς καθυστέρηση
- Αίμα στα κόπρανα.
- Απώλεια βάρους χωρίς να το προσπαθείς.
- Αναιμία.
- Οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του εντέρου ή των ωοθηκών.
- Συμπτώματα που εμφανίστηκαν για πρώτη φορά μετά τα 50.
Τι βοηθά πρώτα: οι βασικές διατροφικές αλλαγές
Πριν από οποιαδήποτε ειδική δίαιτα, οι οδηγίες προτείνουν μερικές απλές αλλαγές. Για πολλούς ανθρώπους είναι αρκετές.
- Τακτικά γεύματα: τρώγε σε σταθερές ώρες, χωρίς να παραλείπεις γεύματα, και με ηρεμία, χωρίς βιασύνη.
- Κίνηση: η τακτική σωματική δραστηριότητα βοηθά το έντερο και το άγχος.
- Διαλυτές φυτικές ίνες: το ψύλλιο βοηθά σε πόνο και συνολικά συμπτώματα. Ξεκίνα με μικρή ποσότητα (3–4 γρ. τη μέρα) και αύξησέ τη σιγά-σιγά, για να μη φουσκώσεις.
- Λιγότερο πίτουρο σίτου: οι αδιάλυτες ίνες, όπως το πίτουρο, μπορεί να κάνουν τα συμπτώματα χειρότερα.
- Δες τι σε επηρεάζει: σε κάποιους ανθρώπους ο καφές, το αλκοόλ, τα ανθρακούχα και τα πολύ λιπαρά ή πικάντικα φαγητά επιδεινώνουν τα συμπτώματα. Δεν ισχύει για όλους, οπότε δεν χρειάζεται να τα κόψεις όλα μαζί.
Γλουτένη: η δίαιτα χωρίς γλουτένη δεν συστήνεται για το ΣΕΕ. Αν υποψιάζεσαι κοιλιοκάκη, κάνε πρώτα εξετάσεις με τον γιατρό σου, πριν κόψεις τη γλουτένη, γιατί αλλιώς οι εξετάσεις μπορεί να βγουν λάθος.
Η δίαιτα χαμηλή σε FODMAP
Αν οι βασικές αλλαγές δεν φτάνουν, το επόμενο βήμα που προτείνουν οι οδηγίες είναι η δίαιτα χαμηλή σε FODMAP. Βοηθά αρκετούς ανθρώπους με ΣΕΕ, στον πόνο και στα συμπτώματα συνολικά.
Τι είναι τα FODMAP
Τα FODMAP είναι ομάδες υδατανθράκων που απορροφώνται δύσκολα στο λεπτό έντερο. Τραβούν νερό μέσα στο έντερο και, όταν φτάνουν στο παχύ έντερο, τα βακτήρια τα ζυμώνουν και παράγουν αέρια. Σε ένα ευαίσθητο έντερο αυτό φέρνει πόνο, φούσκωμα και αλλαγές στις κενώσεις. Το όνομα βγαίνει από τα αρχικά:
- Fermentable: που ζυμώνονται
- Oligosaccharides: ολιγοσακχαρίτες (φρουκτάνες και γαλακτο-ολιγοσακχαρίτες, π.χ. σε σιτάρι, κρεμμύδι, σκόρδο, όσπρια)
- Disaccharides: δισακχαρίτες (λακτόζη)
- Monosaccharides: μονοσακχαρίτες (φρουκτόζη σε περίσσεια)
- And: και
- Polyols: πολυόλες (σορβιτόλη, μαννιτόλη)
Τα 3 βήματα
- Χαμηλά FODMAP (2–6 εβδομάδες): αντικαθιστάς τις τροφές με πολλά FODMAP με άλλες με λίγα. Δεν κόβεις ομάδες τροφών, αλλάζεις επιλογές.
- Επανεισαγωγή (συνήθως 6–8 εβδομάδες): δοκιμάζεις ξανά μία-μία τις ομάδες FODMAP, για να βρεις ποιες σε ενοχλούν και σε ποια ποσότητα.
- Εξατομίκευση (μακροπρόθεσμα): τρως κανονικά όσα ανέχεσαι και περιορίζεις μόνο ό,τι σε ενοχλεί πραγματικά.
Ο στόχος δεν είναι να μείνεις για πάντα σε αυστηρή δίαιτα. Πολλές τροφές με FODMAP είναι πολύτιμες για την υγεία και για τα «καλά» βακτήρια του εντέρου, και ο μακροχρόνιος περιορισμός μπορεί να σου στερήσει θρεπτικά συστατικά. Γι’ αυτό η δίαιτα γίνεται καλύτερα με τη βοήθεια διαιτολόγου.
Παραδείγματα τροφών
Ενδεικτικά, με βάση το Πανεπιστήμιο Monash που ανέπτυξε τη δίαιτα. Για πολλά τρόφιμα μετράει και η ποσότητα.
- Λαχανικά
Πολλά FODMAP: σκόρδο, κρεμμύδι, πράσο, αγκινάρα, σπαράγγια, μανιτάρια, αρακάς
Λίγα FODMAP: καρότο, αγγούρι, μαρούλι, μελιτζάνη, πατάτα, πράσινα φασολάκια, πράσινη πιπεριά - Φρούτα
Πολλά FODMAP: μήλο, αχλάδι, μάνγκο, καρπούζι, κεράσια, ροδάκινο, νεκταρίνι, δαμάσκηνα, αποξηραμένα φρούτα
Λίγα FODMAP: πορτοκάλι, μανταρίνι, ακτινίδιο, ανανάς, μύρτιλα - Γαλακτοκομικά
Πολλά FODMAP: γάλα αγελάδος, γιαούρτι, παγωτό, κρέμα
Λίγα FODMAP: γάλα χωρίς λακτόζη, φέτα, σκληρά κίτρινα τυριά, ρόφημα αμυγδάλου - Πρωτεΐνη
Πολλά FODMAP: τα περισσότερα όσπρια
Λίγα FODMAP: αυγά, απλό κρέας, κοτόπουλο, ψάρι, σφιχτό τόφου - Ψωμί και δημητριακά
Πολλά FODMAP: ψωμί, δημητριακά και μπισκότα από σιτάρι, σίκαλη ή κριθάρι
Λίγα FODMAP: βρώμη, ρύζι, κινόα, ζυμαρικά από ρύζι ή καλαμπόκι - Γλυκαντικά
Πολλά FODMAP: μέλι, σιρόπι καλαμποκιού υψηλής φρουκτόζης, τσίχλες και καραμέλες «χωρίς ζάχαρη»
Λίγα FODMAP: ζάχαρη, σιρόπι σφενδάμου - Ξηροί καρποί
Πολλά FODMAP: κάσιους, φιστίκια Αιγίνης
Λίγα FODMAP: καρύδια, αράπικα φιστίκια, κολοκυθόσποροι
Πότε η low FODMAP δεν είναι κατάλληλη
Η δίαιτα χαμηλή σε FODMAP είναι περιοριστική. Αν έχεις ή είχες διατροφική διαταραχή, συνήθως δεν είναι η κατάλληλη επιλογή, γιατί μπορεί να ενισχύσει τον περιορισμό στο φαγητό. Σε αυτή την περίπτωση υπάρχουν άλλοι τρόποι να δουλέψουμε τα συμπτώματα του εντέρου. Το ίδιο ισχύει αν τρως ήδη πολύ περιορισμένα για άλλους λόγους.
Συμπληρώματα: τι ισχύει
- Ψύλλιο: έχει τα καλύτερα στοιχεία από τα συμπληρώματα φυτικών ινών για το ΣΕΕ.
- Έλαιο μέντας σε κάψουλες: οι οδηγίες το προτείνουν ως πιθανή βοήθεια για τα συνολικά συμπτώματα. Ρώτα πρώτα τον γιατρό σου, ειδικά αν έχεις καούρα.
- Προβιοτικά: τα στοιχεία είναι μικτά και οι οδηγίες διαφωνούν. Δες περισσότερα στο άρθρο για τα προβιοτικά.
Έντερο και άγχος
Το έντερο και ο εγκέφαλος «μιλάνε» συνεχώς. Γι’ αυτό, σε περιόδους άγχους τα συμπτώματα συχνά χειροτερεύουν. Η διαχείριση του στρες, ο ύπνος και η κίνηση βοηθούν. Οι οδηγίες προτείνουν επίσης ψυχοθεραπεία με εστίαση στο έντερο, όπως η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία, για όσους τα συμπτώματα επιμένουν.
Πώς μπορώ να σε βοηθήσω
Στο ΣΕΕ δεν υπάρχει ένα πρόγραμμα για όλους. Ξεκινάμε από τις βασικές αλλαγές, βρίσκουμε μαζί τι σε ενοχλεί και, αν χρειαστεί, κάνουμε σωστά τη δίαιτα χαμηλή σε FODMAP, με όλα τα βήματα, ώστε στο τέλος να τρως όσο πιο ελεύθερα γίνεται. Δες πώς δουλεύουμε στην κλινική διατροφή, στο γραφείο στη Θεσσαλονίκη ή με online συνεδρίες.
Συχνές ερωτήσεις
Τι να τρώω όταν έχω ευερέθιστο έντερο;
Ξεκίνα από τα βασικά: τακτικά γεύματα, ηρεμία στο φαγητό, κίνηση και, αν σε βοηθά, ψύλλιο σε μικρή ποσότητα. Αν δεν φτάνουν, η δίαιτα χαμηλή σε FODMAP με τη βοήθεια διαιτολόγου βοηθά να βρεις ποιες τροφές σε ενοχλούν.
Τι είναι η δίαιτα low FODMAP;
Είναι μια δίαιτα 3 βημάτων: για 2–6 εβδομάδες τρως τροφές με λίγα FODMAP, μετά τις επανεισάγεις μία-μία και στο τέλος περιορίζεις μόνο όσες σε ενοχλούν πραγματικά.
Πρέπει να κόψω τη γλουτένη;
Όχι. Η δίαιτα χωρίς γλουτένη δεν συστήνεται για το ΣΕΕ. Αν υποψιάζεσαι κοιλιοκάκη, κάνε πρώτα εξετάσεις με τον γιατρό σου, πριν κόψεις τη γλουτένη.
Βοηθούν τα προβιοτικά στο ευερέθιστο έντερο;
Τα στοιχεία είναι μικτά. Κάποιοι άνθρωποι νιώθουν βελτίωση, άλλοι όχι, και οι οδηγίες δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Αν θέλεις να δοκιμάσεις, συζήτησέ το με τον γιατρό ή τη διαιτολόγο σου.
Είναι επικίνδυνο το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου;
Όχι, δεν προκαλεί βλάβη στο έντερο. Χρειάζεται όμως σωστή διάγνωση από γιατρό, και αν έχεις αίμα στα κόπρανα, απώλεια βάρους χωρίς λόγο ή αναιμία, πρέπει να το ελέγξεις άμεσα.
Πηγές
- Vasant DH et al. (2021). British Society of Gastroenterology guidelines on the management of irritable bowel syndrome. Gut 70(7):1214–1240. doi:10.1136/gutjnl-2021-324598
- Lacy BE et al. (2021). ACG Clinical Guideline: Management of Irritable Bowel Syndrome. Am J Gastroenterol 116(1):17–44. doi:10.14309/ajg.0000000000001036
- NICE CG61. Irritable bowel syndrome in adults: diagnosis and management. nice.org.uk
- Schmulson MJ, Drossman DA (2017). What Is New in Rome IV. J Neurogastroenterol Motil 23(2):151–163. doi:10.5056/jnm16214
- Monash University. High and low FODMAP foods. monashfodmap.com
- Monash University. The 3 steps of the FODMAP diet. monashfodmap.com
- Syed K, Iswara K. Low-FODMAP Diet. StatPearls. ncbi.nlm.nih.gov
- Mayo Clinic. Irritable bowel syndrome: Diagnosis and treatment. mayoclinic.org
Τηλέφωνο
694 285 3962
apostoliadietitian@gmail.com
Διεύθυνση
Βασιλέως Ηρακλείου 47, Θεσσαλονίκη